۱۳۸۹ دی ۱۸, شنبه

جاده ابریشم

جاده ابریشم یا راه ابریشم شبکه راههای متصل شده‌ای بمنظور بازرگانی در قاره آسیا بود که شرق و غرب و جنوب آسیا را بهم و به شمال آفریقا و شرق اروپا متصل می‌کرد.
پیش گفتار
این راه از شهرستان توان هوانگ در چین به ولایت کانسو می‌آمد و از آنجا داخل ترکستان شرقی امروزی می‌شد و از طریق بیش‌بالیغ و آلمالیغ و اترار به سمرقند و بخارا می‌رسید. در بخارا قسمت اصلی آن از راه مرو،سرخس،نیشابور، گرگان به ری می‌آمد و از ری به قزوین و زنجان و تبریز و ایروان می‌رفت و از ایروان به طرابوزان یا بیکی از بنادر شام منتهی می‌گردید. قسمت فرعی این راه از سمرقند به خوارزم و از خوارزم به سرای و هشترخان و از آنجا به کنار شط «دن» و بنادر دریای آزف انتها می‌یافت. مهم‌ترین کالایی که بصورت ترانزیت از ایران می‌گذشت، ابریشم بود، اما چون ایرانیان مقدار بسیاری از ابریشم خام چین را که وارد می‌کردند، بخود تخصیص می‌دادند قادر بودند محصولات خویش را بهر قیمتی بخواهند، بممالک مغرب زمین بفروشند. ترکان بتحریک اتباع سغدی خود کوششها کردند، تا از خسرو انوشیروان اجازهٔ عبور دادن ابریشم خود را از خاک ایران حاصل کنند اما نتیجه نبخشید.
ریشه یابی نام
نخستین فردی که نام جاده ابریشم یا راه ابریشم را در سال ۱۸۷۷ میلادی، برای این مسیرها انتخاب کرد, جغرافی دان آلمانی فردیناند ریختوفن بود. وی بسبب حمل ابریشم چین از این راه به دریای مدیترانه و مناطق مختلف دیگر بین راه این نام را برگزید.
مسیرهای مورد استفاده
مسیر زمینی و مسیر دریایی جاده ابریشم. برای دیدن تصویر بزرگتر روی تصویر کلیک کنید.
با آغاز مسیر از شهرهای ساحلی شرق چین و جهت پیشگیری عبور از بیابانهای مرکزی چین، این مسیر به دو راه شمالی و جنوبی تقسیم می‌شد.
مسیر شمالی که عمدتا امروزه از آن با نام جاده ابریشم یاد می‌شود از روستای توان هوانگ آغاز می‌شد و پس از عبور از ایالتهای مختلف در چین و پیش از رسیدن به بیایان بزرگ مرکزی چین به سه راه متفاوت تقسیم می‌شد که دو تای آنها از شمال بیابان و یکی از جنوب آن عبور می‌کرد.
مسیر جنوبی عمدتا یک مسیر ثابت بود. مسیری که پس از عبور از قسمتهای جنوبی چین به شمال هندوستان می‌رسید و سپس به خراسان و ایران و بعد یا به مسیر دریایی می‌پیوست و یا با مسیر شمالی یکی می‌شد.
  • از حدود ۱۴ قرن پیش در زمان امپراتور خاندان هان در شرق چین, یک مسیر دریایی که البته بطور رسمی قسمتی از جاده ابریشم نبوده‌است، نیز مورد استفاده قرار گرفت.
تاریخچۀ پیدایش مسیر
  • در حدود ۴ تا ۶ هزار سال پیش از میلاد، مردم باستانی ای که در محدودۀ صحرای غربی و مصر زندگی می‌کردند، از جنوب غربی آسیا، حیوانات اهلی به این منطقه می‌آوردند.
  • پیش از آغاز دوره فرعونیان در مصر، در حدود ۴ هزار سال پیش از میلاد, از منطقه کنعان (فلسطین و اسرائیل امروزی) ظرفهای سفالین خریداری می‌کردند.
سیاست ایران در زمان ساسانی، در مورد راه ابریشم
در زمان ساسانی راه یزرگ در آمد برای شاهنشاهی ایران، تجارت ابریشم و اخذ حقوق گمرکی از بازرگانان و کاروانیانی بود که از ایران می گذشتند. چین در آن روزگار از ایران وسمه، قالی، سنگهای گرانبها و پارچه وارد می کرد. یکی از صادرات مهم چین به ایران ابریشم بود که در دربار بیزانس حکم ارز را داشت و هم تراز طلا و سنگهای گرانبها بود.
هدف ایران از در دست داشتن راه ابریشم افزایش گردش کالا نبود بلکه در واقع ضعیف کردن رومیان بود. دولت ایران همواره بهای ابریشم را بالا می برد تا از این رهگذر از بیزانس طلا و پول بیشتری را به چنگ آورد و امپراتوری بیزانس را از لحاظ نظامی ضعیف کند.
بدیهی است که بیزانس نیز نمی توانست به چنین سیاستی از سوی دولت ایران تن در دهد از این رو همواره راه خصومت و دشمنی را با ایران در پیش می گرفت. دربار بیزانس می دید که در فاصله های صلح آمیز میان جنگها، همواره مقدار معتنابهی طلا از بیزانس به ایران سرازیر می شود. از این رو به کوشش بر می خواست ولی تلاش رومیان برای رهایی از این وابستگی اقتصادی همواره بی نتیجه می ماند. [۱]
رقابت بین ایران و بیزانس و ترکان، بر سر جادۀ ابریشم
حدود سال ۵۳۱ میلادی یوستی نیانوس یکم کوشید تا از راه اقیانوس هند و بوسیله ملوانان حبشی ابریشم را بطور مستقیم بدست آورد ولی ایرانیان در بندرهای هند از نفوذی فراوان برخوردار بودند از این رو حبشیان نتوانستند در رقابت با ملوانان ایرانی توفیقی بدست آورند. [۲] در سال ۵۷۰ میلادی خسرو انوشیروان با تصرف یمن راه دریای سرخ و اقیانوس هند را تمام و کمال بر بیزانس بست.
در این روزگار خاقانهای ترک وارد عرصه سیاست شدند. پس از انهدام هیتالیان، سغدیان به تبعیت ترکان در آمدند. ترکان از راه خشکی می خواستند وارد معامله با بیزانس بشوند ولی برای انجام چنین کاری موافقت ایران لازم بود و خسرو انوشیروان هرگز راضی به چنین موافقتی نبود.
برای حل مسئله ایستمی خان فرمانروای سغد نزد امپراتور یوستی نیانوس یکم رفته و قرار بر این شد که ترکان و بیزانس به اتفاق یکدیگر ایران را مورد حمله قرار بدهند. سواران ایستمی خان به سرعت از رود آمو گذشتند ولی چون استحکامات ایران در نظر ترکان غیر قابل گذر می نمود حمله ترکان متوقف ماند.
در سال ۵۷۱ میلادی خسرو انوشیروان سند، بست، رخج، زابلستان، طخارستان و کابلستان را متصرف شد اما سغد در اختیار ترکان باقی ماند.
در فاصلۀ سالهای ۵۶۷ و ۵۷۱ میلادی ترکان همه سرزمین شمال قفقاز را تصرف کردند و با امپراتوری بیزانس هم مرز شدند اما انوشیروان بیزانس را شکست داده و [[خزر] ها و ترکان را مجبور به اطاعت از ایران کرد.
برای ترکان چاره ای جز این نبود که به ایران حمله برند و راه ابریشم را به تصرف در آوردند. بی گمان این اقدام سبب دگرگونیهای اقتصادی بزرگی در ایل ترکان میشد.
در سال ۵۸۹ میلادی اتحادی رسمی میان ترکان و امپراتوری بیزانس شکل گرفت در این روزگار هرمز چهارم بر اریکه شاهی تکیه داشت، در همین زمان لشکریان ترک و خزر به آران و ارمنستان حمله ور شدند. در شرق نیز ساوه شاه فرمانروای ترکان به ایران حمله برد. پیاده نظام سپاه ایران، در برابر ترکان تاب مقاومت نیاورد. در تیسفون رأی هرمز چهارم بر این قرار گرفت که بهرام چوبین را برای مقابله به سوی ترکان گسیل دارد، بهرام موفق شد سپاه ترکان را شکست داده و یکماه در هرات ماند و غنائم بدست آمده را میان شاهنشاه و سپاه خویش، بخش کرد.

مسیر جاده ابریشم. برای دیدن تصویر بزرگتر روی تصویر کلیک کنید.
در سال ۶۰۲ میلادی جنگهای ایران و بیزانس تجدید شد ولی در عمل حمله سپاه ایران به سال ۶۰۴ میلادی آغاز گردید و بمدت تقریبی بیست سال بطول انجامید. گرفتاری خسرو پرویز در پیکارهای او در غرب و جنگ با بیزانس سبب شد که وی نتواند به امور مرزهای شرقی بخوبی بپردازد.
حدود سال ۶۰۴ میلادی وضع داخلی خاقانات غربی ترکان تا اندازه ای بهبود یافت و رفته رفته استوار شد. راه اصلی کاروان رو از شمال سلسله کوه های تیان شان می گذشت و نخستین مراکز خاقانات غربی، در گائو چان و تورفان پدید آمد. در ناحیۀ کان شهر سمرقند که خود از شهرهای باستانی سغد بود، مرکزی عمده در مسیر این راه کاروان رو پدید آمد. بعد ها راه کاروان رو دیگری نیز پدید آمد که از کاشغر، ختن، فرغانه، طخارستان و سرزمین هیتالیان (هپالیان) می گذشت. این سرزمین ها نیز به تصرف خان های ترک در آمدند. در این زمان بخاطر جنگهای شدید در مرزهای غربی و شمالی ایران، تجارت ابریشم از سوی بازرگانان سغد و خوارزم که در منطقۀ نسبتاً آرام آسیای میانه بسر می بردند، رواج پیدا کرد. [۳]

جاده ابریشم جاده قدیمی تجارت چین که بیش از دو هزار سال پیش مورد استفاده بود ، کماکان در جهان بسیار شهرت دارد . جاده ابریشم به عنوان پلی بین چین و کشورهای اروپا ، آسیا و آفریقا برای تبادلات مادی و تمدنی شرقی و غربی سهم مهمی ادا نموده است .
جاده ابریشم راه تجارت زمینی چین با آسیای جنوبی ، غربی و اروپا و آفریقا از راه آسیای مرکزی در روزگار قدیم بود . به سبب آنکه بسیاری ابریشم و پارچه های ابریشمی چین از این جاده به غرب توزیع می شد ، بدین سبب " جاده ابریشم " نام گرفت . نتایج مطالعات نشان می دهد که این جاده اساسا در سلسله " هان " چین در قرن یکم قبل از میلاد شکل گرفت .در آن زمان جاده ابریشم به افغانستان ، ازبکستان و ایران و شهر " اسکندریه " مصر در غرب امتداد می یافت . راه دیگر این جاده نیز از پاکستان و کابل در افغانستان به خلیج فارس و از کابل به طرف جنوب یعنی شهر کراچی پاکستان امتداد می یافت و اگر به راه دریایی تغییر می کرد پارس و رم را شامل می گردید .
از قرن 2 قبل از میلاد تا قرن 2 میلادی در امتداد جاده ابریشم از غرب به شرق چهار کشور بزرگ وجود داشت . یعنی رم باستان اروپا ، پارس در آسیای غربی ، " کوشان " آسیای مرکزی ( آسیای مرکزی و شمال هند امروز را حکومت می کرد ) و سلسله " هان " چین در آسیای شرقی . راه اندازی جاده ابریشم باعث تبادلات مستقیم و تاثیر گذاری بین این تمدن های قدیمی شد . از آن به بعد ، پیشرفت این تمدن ها دیگر بدون ارتباط نبود .
تبادلات کشورهای غربی و شرقی از طریق جاده ابریشم بسیار زیاد بود . دراسناد تاریخی چین بعضی گیاهان با کلمه " هو " نامیده می شوند . برای نمونه " هو تائو " ( گردو ) ، " هو جیائو " ( فلفل ) و " هو لوا بو " (هویچ) دیده می شود . اکثر این کلمات از کشورهای غربی سرچشمه گرفته است . در سلسله تانگ در قرن 7 تا قرن 9 میلادی تبادلات چین و کشورهای غربی از طریق جاده ابریشم بسیار شکوفا بود . پرندگان و حیوانات کمیاب ، عطر ، مروارید ، وسایل شیشه ای و سکه های طلایی و نقره ای کشورهای غربی و موسیقی ، رقص ، غذا و لباس آسیای غربی و مرکزی وارد چین شد . در این ضمن ، فرآورده ها و فنون چین مانند ابریشم ، فن کاغذ سازی ، فن چاپ ، ظروف لاکی ، چینی ، باروت و قطب نما از طریق جاده ابریشم به مناطق مختلف پخش شد و برای توسعه تمدن جهان سهم بزرگی ادا نمود .
تبادلات فرهنگی از طریق جاده ابریشم همانند تجارت مواد گسترده بود . مذهب بودا به عنوان یکی از سه مذهب جهان ، در پایان سلسله " هان " غربی ( سال 206 قبل از میلاد تا سال 220 میلادی ) وارد چین شد . در معبد غار " کزیر " " سینگ کیانگ " که قرن سوم تاسیس شد ، نزدیک به 10 هزار متر مربع نقاشی دیواری دیده می شود که نشانگر جریان رواج مذهب بودا از هند به چین است . طبق استنباط ها ، مذهب بودا از هند و از طریق جاده ابریشم به شهر " کزیر " سینگ کیانگ " ، سپس به " دونگ هوانگ " استان " گان سو " و مناطق دیگر چین رواج یافته است. غارهای مذهب بودا باقی مانده در امتداد جاده ابریشم مانند غار " موگائو کوی " دونگ هوانگ " ، غار " لونگ من " شهر " لو یان " سبک هنری شرقی و غربی را آمیخته و گواه تبادلات فرهنگی شرقی و غربی از راه جاده ابریشم است . اکنون این غارها جزو میراث فرهنگی جهان محسوب می شود .
پس از قرن 9 میلادی به دنبال تغییر ساختار سیاسی و اقتصادی قاره اروپا و آسیا ، به ویژه پیشرفت فنون دریانوردی ، حمل و نقل دریایی بطور روزافزون در تجارت نقش ایفا می کرد . جاده ابریشم جاده زمینی سنتی به تدریج رو به زوال رفت . در دوران سلسله " سون " چین در قرن 10 میلادی جاده ابریشم به عنوان یک راه تجارت بسیار کم مورد استفاده قرار می گرفت .
جاده ابریشم تاریخ دیرینه دارد و در روند پیشرفت تمدن جهان نقش مهمی ایفا کرده است . در سالهای اخیر ، " طرح مطالعه جدید جاده ابریشم " مطروحه سازمان یونسکو این جاده را " جاده گفتگو " قلمداد کرده است تا به پیشبرد گفتگو و تبادلات کشورهای شرق و غرب مساعدت کند .

هیچ نظری موجود نیست:

ارسال یک نظر